SCENA JAKO SYMBOL
Sztuka sceniczna Opery Pekińskiej: gesty, walka i dźwięk
Na scenie opery pekińskiej scenerii jest jak na lekarstwo — bat zastępuje konia, a stół górę. Oto jak działa symboliczny język tej sztuki.
Zobacz bilety do Teatru Liyuan na GetYourGuide ↗Goła scena zastępuje całą scenografię.
Tradycyjne sceny opery pekińskiej niemal nie posiadają dekoracji — często to tylko stół i dwa krzesła, konwencja zwana niekiedy yizhuo eryi. To, co przedstawiają te proste meble, zmienia się nieustannie w zależności od tego, jak wykorzystują je wykonawcy: ten sam stół może stać się tronem, szczytem góry, murem miejskim, łóżkiem lub sędziowską ławą w trakcie jednego spektaklu, a sygnalizowane jest to pozycją i ruchem aktora, a nie zmianą scenografii. Nie jest to oszczędność budżetu, lecz świadomy wybór estetyczny odziedziczony po teatralnych przodkach opery pekińskiej, który przenosi cały ciężar budowania sceny na grę aktorską, a nie na oprawę plastyczną — między innymi dlatego język aktorski jest tak gęsty od znaczeń.
Codzienne przedmioty stają się symbolicznymi rekwizytami
Zamiast dosłownych rekwizytów i pojazdów, opera pekińska opiera się na wspólnym słowniku symbolicznych przedmiotów i gestów, których odczytywania uczą się widzowie. Jedwabny batonik trzymany i wymachiwany oznacza, że postać jedzie konno; wiosło poruszane ruchem wiosłowania wskazuje łódź płynącą przez wodę; okrążenie sceny szerokim łukiem sygnalizuje długą podróż, niezależnie od faktycznie pokonanej fizycznej odległości; flaga z namalowanym kołem przedstawia przejeżdżający rydwan. Nic z tego nie ma być mylone z realizmem — to stylizowany skrót, uzgodniony między wykonawcami a publicznością, który pozwala opowieści objąć ogromne przestrzenie, dekady czy całe bitwy w zwartej przestrzeni sceny i krótkiej scenie.
Walki inspirowane prawdziwymi sztukami walki
Akrobatyczne sceny walki, z których słynie pekińska opera, to nie tylko sceniczna dekoracja — wywodzą się wprost z chińskich sztuk walki i treningu akrobatycznego, a ich choreografia opiera się na precyzyjnie wyliczonych sekwencjach przewrotów, walki bronią i bezpośrednich starć. Te fragmenty przypadają głównie w udziale wykonawcom ról wusheng i wudan, którzy latami kształtują ciało obok nauki śpiewu, ponieważ scena walki wymaga tej samej precyzji co śpiewana aria, ale pozostawia znacznie mniej miejsca na błąd. Zamiast udawać chaotyczną przemoc, choreografia jest celowo stylizowana i rytmiczna, często ściśle zsynchronizowana z orkiestrą perkusyjną, dzięki czemu sekwencja walki odbierana jest równie mocno jako taniec, jak i pojedynek — spektakularna w odbiorze, a jednak zbudowana na prawdziwej sprawności fizycznej.
Orkiestra: dwie sekcje, jeden wspólny puls
Spektakl opery pekińskiej napędzany jest przez niewielką orkiestrę na scenie, podzieloną na dwie sekcje. Sekcja cywilna, wenchang, zapewnia melodię za pomocą instrumentów smyczkowych i dętych, prowadzona przez jinghu – małe, wysoko brzmiące dwustrunowe skrzypce, których przenikliwy ton należy do najbardziej rozpoznawalnych dźwięków tej sztuki. Sekcja wojenna, wuchang, opiera się na perkusji – gongach, bębnach i klaskaczach – i robi znacznie więcej niż tylko wyznaczanie rytmu: sygnalizuje wejścia i wyjścia, podkreśla emocjonalne kulminacje oraz nadaje tempo akrobatycznym scenom walki w ścisłej koordynacji z występującymi na scenie. Główny perkusista, grający na małym, wysoko brzmiącym bębnie, w czasie rzeczywistym dyryguje całym zespołem.
Cztery umiejętności stanowią fundament każdej roli
Tradycyjne szkolenie opery pekińskiej opiera się na czterech kluczowych umiejętnościach, które każdy wykonawca musi opanować w pewnym stopniu, niezależnie od typu roli: chang, czyli śpiew; nian, stylizowana recytacja i dialog sceniczny; zuo, ekspresyjna gra aktorska i ruch; oraz da, walka i akrobatyka. To, w jakim stopniu wykonawca polega na każdej z tych umiejętności, zależy od jego hangdang – uczony laosheng opiera się na chang i nian, wojownik wusheng na da – ale wszystkie cztery pozostają częścią tradycyjnego programu nauczania. To właśnie ta kombinacja, a nie pojedyncza umiejętność w izolacji, odróżnia wykonawców opery pekińskiej od specjalistów zachodnich tradycji śpiewu, aktorstwa czy walki scenicznej, i dlatego szkolenie zwykle rozpoczyna się w dzieciństwie i trwa latami, zanim wykonawca obejmie role główne.