HISTORIA POWSTANIA
Jak powstała opera pekińska: Od trup z Anhui do jingju
Opera Pekińska jest młodsza, niż większość zakłada — ma zaledwie 200 lat. Oto, jak cztery wędrowne trupy i królewskie urodziny dały początek słynnej chińskiej formie operowej.
Zobacz bilety do Teatru Liyuan na GetYourGuide ↗1790: cztery trupy przybywają na urodziny cesarza
Początki opery pekińskiej datuje się zwykle na rok 1790, kiedy to Cztery Wielkie Trupy Anhui przybyły do Pekinu, aby wystąpić z okazji osiemdziesiątych urodzin cesarza Qianlonga. Trupy te przywiozły ze sobą regionalny styl operowy prowincji Anhui – znany jako huiban – oparty na perkusyjnych melodiach i fizycznym, akrobatycznym teatrze. Po zakończeniu uroczystości część zespołów pozostała w stolicy, grając zarówno dla dworu, jak i dla publiczności. W kolejnych dekadach dzieliły sceny i aktorów z trupami z innych regionów, stopniowo łącząc odmienne tradycje wokalne i muzyczne w coś zupełnie nowego. To właśnie ten powolny proces fuzji w stolicy – a nie pojedyncze wydarzenie – sprawia, że historycy zwykle mówią o wyłonieniu się opery pekińskiej, a nie o jej założeniu w konkretnym dniu.
Połączenie z operą Han tworzy muzyczny kręgosłup
Decydujący składnik pojawił się kilkadziesiąt lat później, gdy trupy z Anhui zaczęły wchłaniać muzyków i śpiewaków z opery Han, tradycji wywodzącej się z prowincji Hubei. Opera Han wniosła tryb melodyczny erhuang, który połączył się z trybem xipi, stosowanym już przez artystów z Anhui. Te dwa tryby — do dziś nazywane pihuang, od ich połączonych nazw — stały się muzycznym fundamentem opery pekińskiej, kształtując jej styl śpiewu, instrumentarium, a nawet wysokość brzmienia prowadzącego instrumentu smyczkowego, jinghu. Opera kunqu, starsza i bardziej literacka tradycja południowa, również użyczyła konwencji scenicznych i repertuaru. Efekt nie był ani czysto z Anhui, ani czysto hanowski, lecz prawdziwie nową hybrydą, która nabierała kształtu na scenach teatrów Pekinu.
Krystalizując się w rozpoznawalną formę w połowie XIX wieku
Mniej więcej w latach 40. i 60. XIX wieku ta mieszanka regionalnych stylów wykrystalizowała się w formę na tyle odrębną, że zyskała własną nazwę: Jingju, dosłownie „opera stołeczna”, obok bliskoznacznego określenia Jingxi. System ról, konwencje malowanych twarzy, orkiestra prowadzona perkusją i stylizowana scenografia były już wtedy rozpoznawalnie tą samą sztuką, którą wykonuje się dziś, nawet jeśli poszczególne utwory i szczegóły wykonawcze wciąż ewoluowały. Ten okres krystalizacji zbiegł się z rosnącą popularnością zarówno wśród zwykłych mieszkańców Pekinu, jak i na dworze cesarskim, co pomogło tej formie w ciągu jednego pokolenia rozprzestrzenić się poza stolicę do innych chińskich miast — zasięg, jaki osiągnęło niewiele z licznych regionalnych stylów operowych, z których czerpała.
Mecenat dworski napędza złoty wiek
Rozwój opery pekińskiej w drugiej połowie XIX wieku w dużej mierze zawdzięczał mecenatowi na dworze dynastii Qing, a zwłaszcza cesarzowej wdowy Cixi, która słynęła z upodobania do tej formy sztuki i zlecała wystawianie przedstawień dla dworskiej rozrywki. To królewskie powiązanie zapewniło operze pekińskiej prestiż, jakiego brakowało regionalnym rywalom, a jej przystępne połączenie śpiewu, komedii, widowiskowości i walki utrzymywało jej popularność daleko poza murami pałacu. Na początku XX wieku stała się najszerzej wystawianą formą operową w Chinach, z dedykowanymi teatrami, profesjonalnymi zespołami i gwiazdami sceny działającymi w Pekinie, Szanghaju i innych wielkich miastach — narodową sztuką w praktyce, nie tylko z nazwy.
Przetrwawszy wiek dwudziesty, a następnie wpis na listę UNESCO
Dwudziesty wiek nie był dla opery pekińskiej łaskawy — wojny, polityczne wstrząsy, a w czasie rewolucji kulturalnej surowe ograniczenia dotyczące tego, które tradycyjne utwory w ogóle można było wystawiać, przerwały na pokolenie szkolenie artystów i występy. Klasyczny repertuar przetrwał jednak i od późnych lat 70. stopniowo wracał na sceny. Międzynarodowe uznanie przyszło w 2010 roku, kiedy UNESCO wpisało operę pekińską na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości, doceniając zarówno jej artystyczną głębię, jak i nieustanny wysiłek potrzebny do podtrzymania jej scenicznych tradycji. Dla dzisiejszych odwiedzających ta historia nie jest zamknięta w muzeum — jest wystawiana na żywo, na pekińskich scenach, przez większość wieczorów w tygodniu.