HISTORIA POCZĄTKÓW
Jak zaczęła się opera pekińska: od trup z Anhui do jingju
Opera pekińska jest młodsza, niż większość sądzi — ma zaledwie około 200 lat. Oto jak cztery wędrowne trupy i królewskie urodziny dały początek słynnej chińskiej formie operowej.
Zobacz bilety do Teatru Liyuan na GetYourGuide ↗1790: cztery trupy przybywają na urodziny cesarza
Zwykle przyjmuje się, że opera pekińska narodziła się w 1790 roku, gdy Cztery Wielkie Trupy z Anhui przybyły do Pekinu, by wystąpić z okazji osiemdziesiątych urodzin cesarza Qianlonga. Trupy te przyniosły ze sobą regionalny styl operowy prowincji Anhui — znany jako huiban — oparty na melodiach napędzanych perkusją i pełnej akrobatyki, fizycznej inscenizacji. Zamiast wrócić do domu, kilka trup pozostało w stolicy, występując zarówno przed dworem, jak i publicznością. W kolejnych dekadach dzieliły sceny i wykonawców z trupami z innych regionów, stopniowo łącząc odrębne tradycje wokalne i muzyczne w coś nowego. To powolne stapianie się w stolicy, a nie pojedynczy wynalazek, sprawia, że historycy zwykle mówią, iż opera pekińska się wyłoniła, a nie została założona w konkretnej dacie.
Fuzja z operą han tworzy muzyczny kręgosłup
Decydujący składnik pojawił się kilka dekad później, gdy trupy z Anhui zaczęły przejmować muzyków i śpiewaków z opery han, tradycji z prowincji Hubei. Opera han wniosła melodyczny tryb erhuang, który połączył się z trybem xipi używanym już przez wykonawców z Anhui. Razem te dwa tryby — wciąż nazywane pihuang, od ich połączonych nazw — stały się muzycznym fundamentem opery pekińskiej, kształtując jej styl śpiewu, instrumentację, a nawet wysokość stroju jej głównego instrumentu smyczkowego, jinghu. Opera kunqu, starsza i bardziej literacka tradycja południowa, również użyczyła konwencji scenicznych i repertuaru. Efekt nie był ani czysto z Anhui, ani czysto han — to była prawdziwie nowa hybryda, kształtująca się w pekińskich teatrach.
Krystalizacja w rozpoznawalną formę około połowy XIX wieku
Około lat 40. do 60. XIX wieku ta mieszanka stylów regionalnych ustabilizowała się w formę na tyle odrębną, by zyskać własną nazwę: Jingju, dosłownie „opera stołeczna", obok bliskoznacznego Jingxi. Jej system typów ról, konwencje malowanych twarzy, orkiestra prowadzona przez perkusję i stylizowana inscenizacja były już rozpoznawalnie sztuką wykonywaną dziś, nawet gdy poszczególne utwory i szczegóły wykonania wciąż się rozwijały. Ten okres stabilizacji zbiegł się z rosnącą popularnością wśród zwykłych mieszkańców Pekinu, a także na dworze, co pomogło formie rozprzestrzenić się poza stolicę do innych chińskich miast w ciągu jednego pokolenia — zasięg, jaki niewiele z wielu stylów operowych, z których czerpała, osiągnęło samodzielnie.
Mecenat dworu napędza złoty wiek
Rozkwit opery pekińskiej w drugiej połowie XIX wieku zawdzięczał wiele mecenatowi na dworze Qing, zwłaszcza cesarzowej wdowie Cixi, znanej z przychylności tej formie, która kazała wystawiać przedstawienia dla rozrywki dworu. To królewskie skojarzenie dało operze pekińskiej prestiż, jakiego brakowało regionalnym rywalom, a jej przystępna mieszanka śpiewu, komedii, widowiska i walki utrzymywała jej popularność daleko poza murami pałacu. Na początku XX wieku stała się najczęściej wystawianym stylem operowym w Chinach, z dedykowanymi teatrami, profesjonalnymi trupami i gwiazdami występującymi w Pekinie, Szanghaju i innych dużych miastach — narodową formą sztuki w praktyce, nie tylko z nazwy.
Przetrwać XX wiek, a potem wpis na listę UNESCO
XX wiek nie był dla opery pekińskiej łatwy — wojna, polityczne wstrząsy, a podczas rewolucji kulturalnej surowe ograniczenia co do tego, które tradycyjne utwory w ogóle można wystawiać, zakłóciły szkolenie i występy na całe pokolenie. Klasyczny repertuar przetrwał jednak i był stopniowo przywracany na sceny od końca lat 70. XX wieku. Uznanie przyszło dekady później: w 2010 roku UNESCO wpisało operę pekińską na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, honorując zarówno głębię tej formy sztuki, jak i pracę wciąż potrzebną, by utrzymać przy życiu jej sztukę sceniczną. Dla dzisiejszych odwiedzających ta historia nie jest zamknięta w muzeum — jest wystawiana na żywo w pekińskich teatrach przez większość wieczorów w tygodniu.